Kiedy związek zamienia się w relację Rodzic – Dziecko. ADHD w świetle analizy transakcyjnej
W analizie transakcyjnej Erica Berne’a wyróżniamy trzy stany Ja: Rodzic, Dorosły i Dziecko. Nie odnoszą się one do naszego biologicznego wieku, lecz do sposobów myślenia, odczuwania i reagowania w relacjach z innymi.
W partnerskim związku szczególnie ważna jest zdolność komunikowania się z pozycji Dorosły–Dorosły. Oznacza to wzajemne uznanie potrzeb, odpowiedzialności, autonomii oraz wspólne poszukiwanie rozwiązań.
Jednak kiedy jedna z osób ma ADHD, trudności związane z funkcjami wykonawczymi mogą sprzyjać powstawaniu zupełnie innej dynamiki.
Partner, który coraz częściej musi przypominać o obowiązkach, kontrolować terminy, organizować codzienność i przejmować odpowiedzialność, może nieświadomie wchodzić w stan Rodzica Krytycznego lub Opiekuńczego.
Pojawiają się komunikaty: „Ile razy mam ci przypominać?”
„Dlaczego nigdy nie możesz doprowadzić niczego do końca?”
„Gdybym tego nie dopilnował/a, znowu byłby problem”.
Osoba z ADHD może z kolei reagować ze stanu Dziecka Przystosowanego lub Zbuntowanego.
W pierwszym przypadku pojawia się wstyd, poczucie winy i obietnice poprawy:
„Przepraszam, znowu zawaliłem. Postaram się bardziej”.
W drugim może być opór, złość i obrona własnej autonomii: „Przestań mnie kontrolować!”
„Ciągle się mnie czepiasz!” W ten sposób powstaje samonapędzający się mechanizm.
Mechanizm relacji Rodzic-Dziecko
Trudności z organizacją i realizacją obowiązków
Objawy ADHD wpływają na codzienne funkcjonowanie
Stan Rodzica to może być obszar kontrolowania, przypominania, krytyki, przejmowania odpowiedzialności
Stan Dziecka może kryć wstyd, opór, wycofanie, bunt lub obietnice poprawy
Narastanie frustracji i utrwalanie ról, nie daje przestrzeni na partnerstwo, tylko więcej kontroli i napięcia
Co istotne, żadna ze stron nie musi świadomie wybierać tej dynamiki. Partner kontrolujący może po prostu próbować zapobiec kolejnemu kryzysowi. Osoba z ADHD może naprawdę chcieć wywiązywać się ze swoich zobowiązań, ale mieć trudność z przełożeniem intencji na działanie.
Z czasem oboje zaczynają jednak reagować nie tylko na bieżącą sytuację, ale również na wcześniejsze doświadczenia rozczarowania, krytyki i poczucia niesprawiedliwości.
Jak wrócić do relacji Dorosły-Dorosły?
W ujęciu analizy transakcyjnej istotna zmiana polega na świadomym powrocie do stanu Dorosłego.
Zamiast:
„Nigdy nie pamiętasz o rachunkach! Muszę wszystko robić za ciebie!”.
Można powiedzieć:„Zauważyłem, że kolejny raz nie opłaciliśmy rachunku w terminie. Potrzebuję, żebyśmy ustalili system, który pozwoli nam tego uniknąć. Jak możemy podzielić odpowiedzialność?”.
A zamiast reagować: „Daj mi spokój, ciągle masz pretensje!” osoba z ADHD może odpowiedzieć:
„Widzę, że ta sytuacja cię obciąża. Mam trudność z pilnowaniem terminów. Ustawię automatyczne płatności i będę sprawdzać ich realizację”.
To nie jest wyłącznie zmiana języka. To przejście od kontroli i podporządkowania do współodpowiedzialności i sprawczości.
Warto przy tym pamiętać, że analiza transakcyjna stanowi model rozumienia komunikacji i relacyjnych wzorców, a nie naukowe wyjaśnienie mechanizmów ADHD. Pomaga jednak zobaczyć, jak objawy ADHD i reakcje partnerów mogą wzajemnie wzmacniać niekorzystną dynamikę.
Bo największym zagrożeniem dla związku nie zawsze jest samo ADHD. Czasem jest nim sposób, w jaki partnerzy zaczynają ze sobą funkcjonować, próbując poradzić sobie z jego konsekwencjami.
A być może najważniejsze pytanie, jakie warto zadać w takim związku, brzmi: „Czy jeszcze jesteśmy partnerami, czy już jedno z nas wychowuje drugie?”
Paulina Sawa-Oponowicz Mentoring | Odporność psychiczna | Neuroróżnorodność | Body & Mind